Kanton Aargau

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy

Kanton Aargau
Basisdate
Hauptort:	Aarau
Flächi:	1'404 km² (Rang 10)
Iwohner:	565'400 (2004) (Rang 4)
Bevölkerigsdichti:	403 Iw./km² (Rang 6)
Bitritt zue dr Eidgnosseschaft:	1803
Abchürzig:	AG
Sproche:	Deutsch
Websyte:	Kanton Aargau
Karte

Dialäkt: Aargauerdüütsch

De Kanton Aargou isch en Kanton im Norde vo de Schwyz.

Dütsch: Aargau; Französisch: Argovie; Italiänisch: Argovia; Rätoromanisch: Argovia.

[ändere] Geografii

Der Aargau liit im Norde vo de Schwyz, im Mittlland und i de öschtleche Uuslöifer vom Jura.

Syn Name het de Kantoon vo der Aare. Är gränzt im Norde a de Rhy, im Oschte a de Kanton Züri, im Süüde a d’Kantöön Luzärn und Zug, und im Weschte a d’Kantöön Bärn, Solothurn und as Baselbiet. Der Aargau chame i vier Regione uftäile: S Freiamt, d'Grafschaft Bade, s' Fricktal und de Bärner Aargau.

D’Flechenützig (Stand: 1994):

[ändere] Gwässer

• Rhy
• Aare
• Rüüss
• Limmat
• Hallwilersee
• Klingnauer Schtausee

[ändere] Bevölkerig

• Iiwoner: 507'508
• Schproche
  • Dütsch: 435'103
  • Französisch: 4'339
  • Italiänisch: 24'758
  • Rätoromanisch: 755
  • Anderi: 42'493
• Nazionalitäte
  • Schwiizer: 420'616
  • Usländer: 86'892
• Religione
  • Reformiert: 218'379
  • Römisch-katholisch: 224'836
  • Chrischtkatholisch: 3 676
  • Jüdisch: 405
  • Anderi: 29'736
  • Konfessionslos: 30'476

De Aargau het mit 7.8% vo de Schwiizer Gsamtbevölkerig en Aateil vo 7.2% am Schwyzer Volksvermöge. (Stand: 1990)

[ändere] Schproche

Di dütsche Dialäkt vom Kanton Aargau ghöre em Hochalemannische a. Im wytere het de Kanton aber kei homogeni Mundart: Wäge vo sinere Lag ghöre si täilwys zum Wescht- (fliege, zwöiförmige Plural bym Verb) - innerhalb devo teils zum Nordwescht- (Dag Tag) - und täilwys zum Oschtschwyzerdütsch (Tag, flüüge, Eihäitsplural bym Verb); im südleche Teil mache sych au innerschwyzerischi und weschtlozärnerischi ond bärnerischi Züg bemerkbar.
Im Surbtal, wo z’Ändinge und Längnau jahrhundertelang en bedütendi jüdischi Bevölkerig gläbt het (im 19. Jorhundert und 20. Jorhundert gröschteteils of Züri uusgwandert), isch bis is 20. Jorhundert en weschtjiddische Dialäkt gredt worde.

[ändere] Religione - Konfessione

Well de Kanton Aargau erscht im Joor 1803 us verschidene andere Territorie gschaffe worde isch, ghört är zu de paritätische Kantön. Tradizionell reformiert isch der ehemalig Bärner Aargau mit de hütige Bezirk Aarau, Brugg, Kulm, Länzburg und Zofige. Traditionell katholisch sind di ehemalige Gmeine Herrschafte (gemeinsami Untertanegebiet vo mehrere Kantön) mit de hütige Bezirk Bade, Brämgarte, Muri und Zurzach, woby s z’Bade und Zurzach traditionell en reformierti und en israelitischi Minderhäit git, sowie s Fricktal mit de hütige Bezirk Laufeburg und Rhyfälde, wo bis 1803 öschtriichisch gsi isch. Im letschtgnannte Bezirk isch au di chrischt- oder altkatholischi Chile schtarch verträte.

[ändere] Verfassig

Die gältendi Kantonsverfassig datiert vom 1980 (mit späteri Änderige).

[ändere] Legislative

Gsetzgäbendi Bhörde isch de Grossi Root, wo nöierdings 140, vom Volk für en feschti Amtsduur vo vier Joore, im Proporzverfaare (Verhäutniswalrächt) gwèèlti Mitglider het.
Drüber use isch s Volk diräkt a de Gsetzgäbig beteiliget: Verfassigsänderige und Gsetz, wo vom Grosse Root nid mit absoluter Mehrheit agno worde sind, underligged zwingend enere Volksabschtimmig; anderi Gsetz müend uf Aatrag vo 3'000 Stimmberechtigte ine Volksabschtimmig (Referändum). 3'000 Stimmberechtigti chöned zudem e Verfassigs- oder Gsetzesänderig oder es Gsetz überhaupt vorschloo (Volksinitiative).

Bi de Waale 2001 händ d’Parteie im Grosse Root folgendi Sitzzaale erziilt (i Chlammere d'Waale 1997)

• SVP: 72 (47)
• FDP: 40 (40)
• SPS: 36 (48)
• CVP: 32(37)
• EVP: 8 (8)
• GPS: 7 (6)
• SD: 4 (7)
• FPS: 1 (4)

De Kanton Aargau gilt hüt (i dütlechem Gegesatz zum 19. Jorhundert!) als konservativschte vo de grössere Kantöön, was me usser am Verhalte bi eidgnössische Volksabschtimmige au am seer grosse Aateil vo de SVP, de verhältissmässig schwache Sozialdemokrate und de Sitz vo de Rächtsusse-Parteie (SD, FPS) gseet.

[ändere] Exekutive

Uusfüerendi Bhörde isch de Regierigsroot, wo föif vom Volk im Majorzverfaare (Mehrheitswahlverfahren) uf e feschti Amtsduur vo vier Joor gwäälti Mitglider het.

• Landamme: Vorsitz vom Regierigsroot, vom Grosse Root us de Mitglider vom Regierigsrot gwäält.
• Landschtatthalter: Schtellverträtter vom Landamme, vom Grosse Root us de Mitglider vom Regierigsrot gwäält.
• Di föif Regierigsrööt sind Scheff vo je emene Departemänt:
  • Kurt Wernli (parteilos), Departement vom Innere (de hört 2008 uuf)
  • Rainer Huber (CVP), Departemänt für Bildig, Kultur und Schport
  • Roland Brogli (CVP), Finanzdepartemänt
  • Ernst Hasler (SVP), Gsundheitsdepartemänt (de hört zäme mit em Kurt Wernli uuf)
  • Peter Beyeler (FDP), Boudepartemänt

[ändere] Judikative

Oberschts kantonals Gricht isch s Obergricht mit Sitz z’Aarau, Gricht mit regionaler Riichwiti sy d’Bezirks- und Jugendgricht; kommunali Riichwiti händ d’Fridesrichter. Denäbe gits Schpezialgricht. D’Verwaltigsgrichtsbarkeit wird im Wesentleche vom Verwaltigs- und Versicherigsgricht uusgüebt.

[ändere] Parteiesyschteem

S’Parteiesyschteem vom Kanton deckt sech mit em schwyzerische. Die kantonale Sekzione vo drei vo de vier Bundesregierigsparteie, dr CVP, dr FDP und dr SVP händ s’Zepter i de Hand. D SP isch im Underschiid zum Bundesrat im kantonale Regierigsrat nid verträte und isch dorum en Oppositionskraft. Di bürgerleche Mittiparteie sind tendenziell rächter als iri schwyzerische Muetterparteie.

[ändere] Wirtschaft

[ändere] Tourismus

[ändere] Verkehr

[ändere] Bildig

D’obligatorischi Schuelzyt isch 9 Joor und foot mit em Ytritt i d’Primarschuel im Alter vo öppe 7 Joor a. De Bsuech vom Chindergarte isch nid obligatorisch. Bym Ytritt chunt me entweder i di reguläri erschti Klass oder i d’Yführigsklass, wo zwöi Jahr duuret. D’Primarschuel duueret i de Regl 5 Joor (1. bis 5. Klass).

Nochäär chunnt de Übertritt in e Real-, Sekundar- oder Bezirksschuel. Die duuret normalerwys 4 Joor (6. bis 9. Klass), und denn isch d’Schuelpflicht fertig, woby d’Schance uf en aaschlüssendi Bruefsusbildig für Sekundar- u Bezirksschüler wäge de höchere Leischtigsstufe i de Regl besser synd als für Realschüeler. Wächsl innerhalb vo dene drü Stufe gits über Ufnameprüefige, mängisch längt au d'Empfälig vom Lehrer (gäg ufe) bzw. freiwilligi oder Zwangsrelegation (gäg abe). In ere aaschlüüssende Pruefslehr muess me au immer ine Pruefsschuel. Somit sorge d’Betriib für di praktischi Uusbildig, di (schtaatlech) Schuel für di theoretischi.

Nume vo de Bezirksschuel us isch de Übertritt a di kantonale Maturitätschuele, d’Kantonsschuel, möglech. Dezue muess d’Bezirksschuelabschlussprüefig mit ere Mindischtnote vo 4,7 beschtande wärde (woby d’6 di beschti und d’1 di schlächtischti Note sind). Di praktische Prüefigsfächer sind Dütsch, Französisch (schriftlech und mündlech) und Mathematik. Usem Jooreszügnis chöme Änglisch, Gschicht, Biologii, Chemii, Musig u Zeichne, waalwys au no Latiin dezue. Mit ere Mindischtnote vo 4,4 isch me zum Übertritt a d’Diplommittelschuel, a d’Wirtschaftsdiplomschuel oder a en Pruefsmaturitätsschuel berächtiget. Woby letschteri pruefsbegleitend isch.

A de Kantonsschuel, wo üppe 4 Joor duuret (10. bis 13.Schuljahr), cha me di Eidgenössischi Maturität mache. Näbe obligatorische Grundlagefächer chöned d’Schüler ires Akzäntfach (1./2. Joor, 3 Wucheschtunde), ires Schwärpunktfach (3./4. Joor, 6 Wucheschtunde), ires Ergänzigsfach (4.Joor, 4 Wuchenschtunde), sowie verschideni Freifächer sälber wääle.

De Kanton Aargau het ekei Universität. D’Fachhochschuele ermögliche defür de Absolvänte vo de Pruefsmaturitätsschuele verschideni Schtudierichtige. Der Aargau ghört zu de Fachhochschuelregion Nordweschtschwyz.

Für Erwachseni gits en Erwachsenematuritätsschuel. Für d’Volksbildig sorge Kürs vo de Volkshochschuel, sowie verschideni Bibliotheke i Gmeinde und d’Kantonsbibliothek z’Aarau. Es git au verschideni schpezielli Schule, wie z.B. di Häilpädagogische Sonderschuele.

[ändere] Gschicht

Ds Gebiet vom hüttige Kanton Aargou isch bereits im 5. Jorhundert vo de Alemanne bsidlet worde. Es ghört im 6. Johrhundert zum Frankeriich, de Name Aargou isch 763 zum erste Mool erwäänt worde. Im 14. Jorhundert isch der Ober-Aargou a Bärn gfalle.

Der Unger-Aargou, ds Gebiet vom hütige Kanton Aargou, het im Mittuauter nachenand em Graf vo Länzburg, em Grafe vo Kyburg und de Herzög vo Habsburg ghört. Er isch 1415 vo de Eidgnosse erobert worde; politische Hintergrund sind d’Schtritigkeite um di römisch-dütschi Königswürde gsy. Drum händ d’Gägner vom Sigismund vo Habsburg zur Eroberig vo syne Territorie ufgrüeft. Der im Weschte glägni Ungeraargou isch alleinigs Ungertanegebiet vo Bärn. Im Oschte sind das vo Züri allei verwautete Chälleramt und di Freie Ämter und d’Grafschaft Bade gsy, wo gmeine Herrschafte (gmeinsam verwauteti Gebiet) vo der Eidgnossenschaft gsy sind.

1798 isch dr Aargou vo de Franzose erobert worde; Aarou isch sogar es haubs Joor d’Houptstadt vor Helvetische Republik (un demit erschti Houptstadt vor Schwyz). Es sind drü Kantön entstande:

• Kanton Aargou (hütigi Bezirk Aarou, Brugg, Kulm, Lenzburg u Zofige)
• Kanton Baden (hütigi Bezirk Bade, Bremgarten, Muri u Zurzach)
• Kanton Fricktal (hütigi Bezirk Loufeburg u Rhyfäude; sy mau öschterrychischi Gebiete gsy)

De hütig Kanton isch 1803 i de Mediationsakte vom Napoleon Bonaparte us de drü Kantön Aargou, Bade u Fricktal pildet worde. Teili vom zürcherische Ungertanegebiet im Limmattal sind aber bi Züri plibe, s Amt Hitzkirch bi Lozärn. Defür isch ds bärnische Amt Aarburg und s lozärnische Amt Merenschwand zum neue Kanton choo.

Di verschidene Gebiet ungerscheide sech ou hüt no i Wirtschaftsstruktur, Konfession und politischer Uusrichtig schtarch. Nach 1831 het de Kanton Aargou zu de liberale Kantön ghört; vili demokratischi Flüchtling us Dütschland händ doo Ufnaam gfunde. Der Aargouischi Chloschterstryt 1841/43, wo dr Kanton zuerst aui Chlöschter ufghobe het, denn aber d’Nonnechlöschter (byspielswys Chloschter Fahr) wieder zuegloo het, isch eini vo de Ursache für de Sonderbundschrieg vo 1847 gsy, wo 1848 denn de hütigi schwiizerisch Bundesschtaat gää het.

[ändere] Schtedt und Oort

Schtedt und Oort vom Kanton Aargou

De Kanton Aargou isch prägt vo Chlyschtedt. D’Zwillingsschtedt Wettinge u Bade bilded e wichtige Schwärpunkt:

• Wettige, 18'462 Ywoner (2003)
• Bade, 16'450 Ywoner (2003)
• Aarou, 15'543 Ywoner (2003)
• Wole, 13'889 Ywoner (2003)
• Rhyfälde, 10'884 Ywoner (2003)
• Oftrige, 10'378 Ywoner (2003)
• Zofige, 10'056 Ywoner (2003)

[ändere] Oortschafte

Im Aargou gits vili historisch bedütsami Oort:

• Bade isch scho i de Römerzyt e Badeort gsy u i dr aute Eidgnosseschaft Tagsatzigsort - dr Tagsatzigssaau im Schtadthuus isch bis hüt erhaute
• Brugg isch e zytlang Houptsitz vo dr Habsburger gsy, ihre Stammsitz, d Habsburg,wo südweschtlech vo Brugg isch
• Bruggs Noochberoort Windisch isch als Vindonissa römisches Zäntrum gsy.
• By Windisch isch 1308 de Kaiser Albrecht I. 1308 ermordet worde. Ds Chloschter Königsfälde isch im Gedänke draa pout woorde.

Wyteri Schtedt mit autem Schtadträcht:

• Aarburg
• Bremgarte
• Kaiserstuel
• Klingnau
• Laufeburg
• Lenzburg
• Mellige
• Zofige

Für ne Übersicht vo allne Gmeinde vom Kanton: Gmeinde vom Kanton Aargou

[ändere] Bezirk

Bezirk vom Kanton Aargou

Dr Aargou isch i 11 Bezirk iiteilt:

• Aarau mit Hauptoort Aarau
• Bade mit Hauptoort Bade
• Brämgarte mit Hauptoort Brämgarte
• Brugg mit Hauptoort Brugg
• Kulm mit Hauptort Unterkulm
• Laufeburg mit Hauptoort Laufeburg
• Länzbrg mit Hauptoort Länzbrg
• Muri mit Hauptoort Muri
• Ryfälde mit Hauptoort Ryfälde
• Zofige mit Hauptoort Zofige
• Zurzach mit Hauptoort Bad Zurzach

[ändere] Lueg ou

• Bezirk vom Kanton Aargau und wyteri Kantön
• nota bene: Ds Gebiet Aargau liit am Niderrhy z’Dütschland.

[ändere] Literatur

Aargau, im Historisches Lexikon der Schweiz, Band 1, Basu 2002, Syte 17 bis 45.

[ändere] Allmänd

 Allmänd (Commons): Kanton Aargau — Witeri Mulitimediadateie zum Artikel

[ändere] Netzgleicher (Weblinks)

• Offizielli Websyte
• Offizielli Statistik
• Historisches Lexikon vor Schwyz

Schwiizer Kantön Aargou | Appizell-Innerrhode | Appizell-Usserrhode | Bärn | Baselbiet | Baselstadt | Bündnerland | Frybùrg | Gänf | Glaris | Jura | Lozärn | Nidwalde | Nöieburg | Obwalde | Schaffhuse | Schwyz | Soledurn | St. Gallen | Tessin | Kanton Thurgau | Uri | Waadt | Wallis | Zug | Züri Kantön | Schwiiz